به گزارش اکو رسانه ، به نقل از سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، دومین مجلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» به قلم مجید غلامی جلیسه، به زندگی و اقدامات فرهنگی محمدعلی تربیت، اختصاص دارد. این مجموعه از سوی خانه کتاب و ادبیات ایران منتشر شده است.
تأسیس کتابخانه عمومی تبریز، نقطه اوج فعالیتهای فرهنگی محمدعلی تربیت بود. این کتابخانه با چند صد جلد آغاز شد، اما در زمانی کوتاه به هزاران جلد کتاب رسید. فراخوانهای عمومی، جلب اعتماد ناشران، نویسندگان و نهادها، و اعتبار شخصی تربیت، این کتابخانه را به یکی از مهمترین مراکز علمی کشور بدل کرد. پژوهشگران، دانشجویان و اهل فضل، کتابخانه تربیت را «آبروی تبریز» میدانستند. وجود نسخههای خطی نفیس، این مکان را به مقصدی علمی در سطح ملی و فراملی تبدیل کرده بود. کتابخانه تربیت، تحقق رؤیای مردی بود که باور داشت توسعه، از قفسههای کتاب آغاز میشود.
از تولد تا کتابشناسی
محمدعلی فرزند میرزا صادق، فرزند میرزا جواد فرزند میرزا علیاکبر فرزند میرزا مهدیخان منشی، در محرم سال ۱۲۹۲ ق./ ششم خرداد ۱۲۵۶ ش. در محله نوبرتبریز شد، پدرش تحویلدارناصرالدین میرزا ولیعهد محمدشاه قاجار بود. وی تحصبلات ابتدایی خود را در مکتب نزد ملا زینالعابدین آغاز کرد و از پدرش نیز ریاضی و نجوم آموخت، سپس نزد میرزا نصرالله بن عبدالعلی سیفالاطباء طب و زبانهای انگلیسی و فرانسوی را فراگرفت و آنگاه نزد محمدخان کرمانشاهی معروف به کفری به تحصیل طب ادامه داد.
محمدعلی در سال ۱۳۰۸ ق. در سن شانزده سالگی، تدریس در مدرسه دولتی مظفری تبریز را آغاز کرد. از سال ۱۳۱۱ ق. تا سال ۱۳۱۳ ق. معلم طبیعیات آموزشگاه دولتی تبریز گردید و خود شخصاً آموزشگاه تربیت را که نخستین آموزشگاه ملی تبریز است به سال ۱۳۱۵ ق. در تبریز دایر ساخت. همچنین در ۱۲۷۶ الی ۱۲۸۱ شمسی نیز معلم هیئت جغرافیا و ادبیات آموزشگاه لقمانیه بود.
حیات کتابشناسانه
از مهمترین وجوه زندگی مرحوم تربیت زندگی کتابشناسانه وی است که در میان علوم مختلفی که وی بدانها تسلط داشت شاخصترین آنها بود، چنانچه سیدحسن تقیزاده دراین خصوص چنین بیان میدارد:
«مرحوم مشارالیه یادداشتهای زیادی داشت و بهترین و کاملترین جنبه علمی و اطلاع خیلی وسیع ازکتب بود و از نسخههای خطی و چاپی کتب فارسی و عربی و ترکی در هر نقطه خبر داشت و در این باب علامه بود. کتابخانه شخصی خوبی هم داشت که نسخههای خوب نادرالوجود دارد و جای آن دارد که یک کتابخانه عمومی دولتی یا ملی آن را یکجا بخرد.
گمان دارم فن کتابشناسی در میان جمله معلومات و هنرهای وی که شامل فنون مختلفه از نجوم و رمل و جفر و اسطرلاب تا علم موسیقی و فیزیک بود، کاملترین هنرهای وی بود، و درواقع مثل محمدبن اسحاقالندیم اوراق مولف کتاب الفهرست و حاجی خلیفه یا کاتب چلپی مولف کشفالظنون از قدما وبروکلمان مولف فهرست کتب عربی موجود و استوری مولف کتب فارسی موجوده وی نیز احاطهای در این فن داشت که بعضی از اهل فضل او را به دمسترالیس انگلیسی که علامه کتابشناسی شرقی است تشبیه کردهاند و به حقیقت آن مرحوم یک فهرست الکتب ناظقی بود و شاید به همین جهت فهرست الکتب ناطق ماده تاریخ وقات اوست».
محمدعلی تربیت، بیشت عمر خود را در راه مطالعه و کتاب و کتابشناسی صرف کرد و از ابتدای جوانی تلاشگر این عرصه بود. او نخست با همکاری سه تن از دوستانش یعنی تقیزاده، میرزا حسینخان عدالت و سیدمجمد شبستری معروف به ابوالضیاء و یک کتابفروشی در تبریز تاسیس کرد.
ادوارد براون در کتاب تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در این مورد چنین گفته است:
«کتابفروشی یاد شده که نخستین نمونه کتابفروشی به اسلوب نوین در آذربایجان بود، ابتدا بسیار کوچک و محقر بود، ولی به تدریج روزبه روز در نتیجه زحمات متمادی و مجاهدات متوالی، دامنه عملیات خویش را وسیع کرده و موقعیت خود را بالا برد، چنانکه کتابهای جدید به هر زبانی از هرطرف دنیا توسط این کتابفروشی از خارج وارد و در تبریز انتشار مییافت. به این ترتیب کتابفروشی تربیت، در حقیقت بهترین، مهمترین و جامعترین کتابفروشی سراسر ایران گشت و همهساله فهرستی به سبک اروپا از طرف این موسسه نشر میشد.»
از اولین آثار خیری که مرحوم تربیت بنیان نهاد میتوان به کتابفروشی تربیت در تبریز اشاره نمود که با اسلوب نوین در سال ۱۲۱۶ ق. تاسیس گردید. محل این کتابفروشی در خیابان مجدالملک جلوی مدرسه طالبیه بوده است. این کتابفروشی یکی از نتایج مراوده و همصحبتی مرحوم تربیت با سیّد حسنتقیزاده، میرزا سیّدحسینخان عدالت صاحب روزنامه الحدید و عدالت و صحبت و مدیر روزنامه ایران آقا سیّدمحمد شبستری معروف ابوالضیاء بود.
هرچند این کتابفروشی در ابتدا محقر بود اما موسس آن بهتدریج بردامنه فعالیتهای خود افزود و کتابهای مفید از اینجا و آنجا و کشورهای اروپایی و به زبانهای مختلف به کتابخانه آورد وکتابفروشی را محل اجتماع روشنفکران و آزادیخواهان کرد.
کتابفروشی تربیت در تاریخ بیداری آذربایجان حائز اهمیت بود و نخستین کتابفروشی به اسلوب تازه در آذربایجان به شمار میرفت. به سبب فعالیتهای فرهنگی و سیاسی بیدارکننده بود که این کتابفروشی در روز بیستوسوم جمادیالاولی سال ۱۳۲۶ هجری قمری به دست ارتجاعیون و ارازل و اوباش مورد حمایت رحیمخان قرهداغی غارت شد و سپس طعمه حریق گردید.
ازجمله اقدامات کتابشناسانه تربیت در این کتابفروشی فهرستی با عنوان «فهرست کتابخانه تربیت» هست که اطلاعات کتابهای موجود در این کتابخانه که برای فروش عرضه شده است بهصورت موضوعی و دستهبندی شده در دسترس علاقهمندان قرار داده شده است. این فهرست در ابعاد ۵/۱۱× سم. و در ۴۸ صفحه به خط نستعلیق چاپ و انتشار یافته و هدف از راهاندازی این کتابفروشی فروش انواع کتابهای خطی و چاپی داخل و خارج ایران بود، و شاید این کتابفروشی و یا بهاصطلاح آن روزگار کتابخانه، سرآغازی برای تاسیس یک کتابخانه مدرن بوده است.
در سال ۱۳۳۰ ق. و با تعطیلی مجلس دوم محمدعلی تربیت به باکو میرود و با پیشنهاد هیئت مدیره انجمن خیریه ایرانیان، مدیر مدرسه اتحاد گشته و ضمن انجام گشته و ضمن انجام خدمات مختلف اقدام به تاسیس کتابخانهای در این مدرسه مینماید.
شاید مهمترین گام در راهاندازی یک کتابخانه آن چنانکه مقبول محمدعلی تربیت بود زمانی برداشته شد که وی تصدی ریاست اداره فرهنگ و معارف آذربایجان را عهدهدار بود.
یکی از مهمترین یادگارهای تربیت در آن روزگار کتابخانهای است که در ۳۰۰ ش. تاسیس کرده است، این کتابخانه با بیش از دویست جلد کتاب از کتابخانه مدرسه متوسطه تبریز که در آن روزگار توسط اسماعیل امیرخیزی اداره میشد، کار خود را آغاز کرد و در اولین سالگرد تاسیس، با استفاده ازحسن شهرت محمدعلی تربیت و تقاضای کتاب از ادارات، ناشران، روزنامهها و مجلات و نویسندگان، صاحب بیش از دوهزار کتاب و سه سال بعد دارای بیش از پنجهزار جلد کتاب گردید. کتابخانه و قرائتخانه آن سالها «کتابخانه وقرادتخانه عمومی معارف» نامیده میشد اما بعدها به نام خود تربیت گردید.
بعد از آغاز بهکار رسمی ساخت کتابخانه از طرف شورای کتابخانه بهمنظور جلب نظر و مساعدت طبقات متمکن آذربایجانی اعلامیهای با امضای کلیه آقایان اعضای شورا تهیه و در بین مردم تبریز و آذربایجان مقیم تهران و حتی خارج کشور پخش گردید که متن آن بدین قرار است: بعد از ارسال این فراخوان برای جذب کمک طیف وسیعی از اقشار مختلف مردم به مدد شورای کتابخانه تربیت آمده و کمکهای مالی فراوانی حاصل شد. کمک عاملین دخانیات که مبلغ هنگفتی را تا پایان ساختمان پرداخت نمودند و یا عاملین قند و شکر ازجمله منابع مالی بود که نقش مهمی در ساخت این کتابخانه داشت.
کتابخانه مرحوم تربیت همواره مورد توجه اهل علم قرارداشت بهطوری که میتوان آن را آبروی شهر تبریز دانست و بسیاری از پژوهشگرانی که از شهرها و کشورهای مختلف به تبریز میرفتند با ولعی وصفناپذیر به دیدن و استفاده از منابع این کتابخانه میرفتند.
گزارش مرحوم عبدالعزیز جواهر کلام را میتوان از اولین گزارشهایی دانست که در خصوص کتابخانه مرحوم تربیت و نفایس آن به چاپ رسیده است:
«آقای تربیت علاوهبر مراتب خجسته علمی و فضلی که دارند ازجمله عشاق و فریفتگان کتاب و کتابخانه در علم و ادبی بشمارمیروند و با کمال مشقت و زحمت دو کتابخانه مهم جمعآوری نمودند یکی از آنها کتابخانه عمومی تبریز است و مشتمل بر هفتهزار جلد کتاب تقریباً بوده که یک قسمت از فهرست آن را بتاریخ (۱۳۴۳) سبع نمودند و از آن جمله نفایس آن انجیل سریانی خطی پوست ماهی در ۲۵۵ ورق بتاریخ ۱۱۸۰ میلادی است دوم کتابخانه شخصی ایشان است که مشتمل برحدود پنجهزار جلد کتاب در انواع علوم میباشد و غالب آنها خطی است (از محاسن و نوادر کتابهای این کتابخانه) تفسیر پارسی ابیبکرعتیق بنمحمد سورآبادی که مولف در عصرالب ارسلان تالیف نموده و تاریخ تحریر آن سنه ۶۸۴ بوده و کتابالتبیان فیمعانی القرآن تالیف محمدبن محمدالحسینی بخط مولف در ۷۶۵ و کتاب نهجالبیان عن کشف معانیالقزآن لشیخ محمدبن حسنالثیبانی و کتاب فردوس الاخبار در حدیث لابی شجاع شیرویه بن شهریارابن شیرویه بنفنا خسروالدیلمی و کتاب الجامعالشاهی لاحمدبن عبدالجلیل السنجزی و کتاب البارع فی احکام النجوم للوزیر الکاتب ابی نصرالمنجم القمی المتوفی ۳۹۹ و کتاب التلوی الی اسرارالتنقیح لفخرالدین الخجندی تاریخ تحریر آن ۷۸۹ و کتاب مفتاحالمفتاح العلامه قطبالدین الشیرازی و کتاب المصباح فی المفتاح للسید شریف الجرجانی وکتاب الیضاح فی فنون الفصاح لجلالالدین المعروف بخطیب دمشق و کتاب المدهش فیالوقایع العجیبه لابن الجوزی سنه ۶۸۸ و مختصر مخزون البلاغه تالیف امیرابی الفضل ابی عبدالله بن احمد المیکالی از معاریف خراسان که ۴۳۷ وفات نموده و قانون الوزاره تالیف مادوردی و صفوه الصفوه ابن الجوزی و کتاب تبصره در هیئت تالیف ابیبکر مروزی ۴۳۶ و کتاب الغرر المثلثله والدرر المبثثه تالیف محمدبن یعقوب فیروزآبادی بخط پسرمولف به تاریخ ۷۷۳ و کتاب التلویح فی کشف معانی التنقیح تالیف تفتازانی معروف ۵۶۳».
حضرت آیتالله روحالله موسوی خمینی (ره) نیز طی سفری که به سال ۱۳۱۶ ش. به همراه برخی از دوستان خود به تبریز داشتند بازدیدی از این متن مینگارد:
«کتابخانه دولتی تربیت تبریز را با آقایان حاجی آقا روحالله و حاجی میرزا ابوالفضل نجمآبادی و آقاسید صادق لواسانی سیاحت و برای استفاده مطالب علمی و ادبی بهترین محل، و زحمات مدیر و موسسین آن را قابل تمجید و اعجاب یافتیم. ۱۲ مرداد ۱۳۱۶ ش. /۱۴ جمادیالثانی ۱۳۵۶ ق.
الاحقرالبوالفضل نجمآبادی – سید صادق لواسانی – ابوالقاسم مجتهدی – سیدروحالله خمینی».
– فهارس نسخ خطی و کتب چاپی کتابخانه تربیت –
– ۱۳۰۲ ش. فهرست کتب کتابخانه و قرائتخانه دولتی (سال دویم).
تبریز: مطبعه امید، ۲۴ ص.
– ۱۳۰۳ ش. فهرست کتاب کتابخانه و قرائتخانه دولتی (تربیت)
تبریز: مطبعه امید، ۶۴ ص.
– ۱۳۲۷ ش. فهرست کتابخانه دولتی تربیت تبریز. جلد اول.
تبریز: چاپخانه اداره فرهنگ، ه +۱۶۱ ص.
– ۱۳۲۹ ش. نخجوانی، محمد. فهرست [نسخ خطی] کتابخانه دولتی تبریز.
تبریز: چاپخانه شفیق، خشتی ۶+۳۱۹ ص.
– ۱۳۳۹ ش: جواهرکلام، عبدالعزیز. [کتابخانه آقا میرزامحمد علیخان تربیت در تبریز] دائرهالمعارف الشعیه الامامیه الئنی عشریه. تهران: ص. ۱۸۰.
-۱۳۴۴ ش. دانشپژوه، محمدتقی. کتابخانه ملی تبریز. فهرست کتابخانههای شهرستانها: کاشان، یزد، اصفهان. در نشریه نسخههای خطی، ش. ۴، صص. ۲۸۳-۴۸.
– ۱۳۴۵ ش. الامینی، محمدهادی. المخطوطات العربیه فی مکتبه تربیتالعامه فی تبریز. عالم المکتبات (القاهره) س ۸.
تربیت بعد از مرحوم تقی طایر در ۷ آبان سال ۱۳۰۵ خورشیدی به حکم وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه به ریاست فرهنگ گیلان منصوب شد.
او پس از اعزام به گیلان از همان ابتدا تصمیم به ایجاد و راهاندازی کتابخانهای در رشت میگیرد. جعفر خمامیزاده به نقل از سرمقاله روزنامه پرورش رشت با نام «کتابخانه عمومی رشت» درباره این تصمیم تربیت مینویسد:
«آقا میرزا محمدعلی خان تربیت گذشته از سوابق مشعشعی که در مشروطیت و آزادی ایران داشته و از رجال برجسته وطن محسوبند شخصاً دارای اطلاعات عمیق و فکر آنها موقعیت محبوب خود را د قلوب عناصر قدرشناس این مرزوبوم بادوام خواهند فرمود.».
تلاشهای تربیت سرانجام به بار نشست و با دعوت روزنامه پرورش رشت و اعلام این مطلب که اسامی هدیهکنندگان کتاب و کسانی که کمک نقدی برای تاسیس کتابخانه میکنند به تدریج در آن روزنامه چاپ میشد، تعداد زیادی فرهنگدوستان با هدیه کتاب و دادن کمکهای نقدی نام خود را در تاریخ فرهنگ گیلان جاودانه و ماندگار کردند.
نکتهای که در اینجا دارای اهمیت است، این است که تربیت در عین پرداختن به مسائل کلان مثل تاسیس کتابخانه از سایر مسائل و موضوعات مثل پرداختن به مشکلات مدرسه ملی نسوان رشت غافل نمیشده و در این راه نیز سعی واقعی و کافی برده چنان که از بذل مال خود نیز در این راه دریغ نورزیده و به قولی خود پیشقدم شده و تنها به شعا دادن و حرف زدن اکتفا نکرده، و این امر یعنی رسیدگی به مشکلات مدارس زنانه و تاسیس چنین فضایهایی در دوران ریاستش در معارف آذربایجان هم سابقه داشته است.
تربیت برای ایجاد هسته مرکزی کمک به تاسیس کتابخانه جمعیتی را به نام «جمعیت نشر معارف» ایجاد کرد و نامههایی با این مضمون:
«آقای…
جمعیتی به نام نشر معارف، برای ایجاد و توسعه کتابخانه ملی از طرف اینجانب نشکیل شده و شما هم در آنجا عضویت دارید مقتضی است یوم سهشنبه ۲۳ خرداد دو ساعت به غروب مانده در منزل جناب آقای شیخاحمد سیگاری حضور به هم رسانید. محمدعلی تربیت.»
همچنین تربیت برای پیشرفت کار کتابخانه علاوهبر کمکهای نقدی مردم، قریب ۳۴۰ تومان نیز از وزارت معارف کمک گرفت و به پیشنهاد تربیت این مقدارپول از محل صرفهجویی به کتابخانه ملی اعطا شد. درباره چگونگی تغییر نام کتابخانه ملی رشت از «تربیت» به «کتابخانه و قرائتخانه عمومی» گفته شده:
«تربیت مایل بود کتابخانهای که خود بنیانگذارش بوده به نام خودش «تربیت» موسوم گردد اما رضا اسماعیل «حاجی آقا رضا مطبعه» که مدیر چاپخانه بود ازچاپ یادداشتهای کتابخانه به نام شخص معینی خودداری نموده و سرانجام پس از بحثی که دراین مورد میان موسسین کتابخانه انجام گرفت، موافقت کردند که کتابخانه به نام «نشر معارف» نامگذاری شود. این کتابخانه هماکنون در ورودی خیابان علمالهدی جنب ساختمان شهرداری رشت قرار دارد.»
پس از کتابشناسی
محمدعلی تربیت با همکاری گروهی از روشنفکران تبریز ازجمله سید حسن تقیزاده و میرزا یوسف اعتصامی اعتصامالملک و سیّد حسین عدالت، فعالیتهای فرهنگی خود را گسترش داد. درآستانه مشروطیت به سیاست روی آورد و همراه میرزاحداد حکاکباشی، کربلایی علی موسیو، تقیزاده و غنیزاده محفلی بنیان نهاد که به «مرکز غیبیِ» شهرت یافت.
او در پیریزی انجمن معارف تبریز در ۱۳۱۸ ق. نیز شرکت جست که فعالیت آن تا ۱۳۲۱ ق. ادامه یافت و درپی ناآرامیهای تبریز دچار وقفه گردید. پس از مشروطیت در ۱۳۲۶ ق. روزنامه اتحاد را پایهگذاری کرد که ۲۵ شماره آن منتشر شد با وقوع کودتای محمدعلی شاه و آغاز استبداد صغیر ناگزیر تبریر را به قصد باکو ترک کرد.
تربیت در باکو به مدیریت مدرسه ایرانیان به نام اتحاد انتخاب شد و بهگواهی سلامالله جاوید که خود از شاگران مدرسه مذکور بوده، در پیشرفت مدرسه بسیار کوشید، اما چندی نگذشت که به سبب فشار دولت تزاری به اروپا رفت و در استانبول و برلین با شخصیتهای سیاسی و فرهنگی مهاجر ایرانی، همچون جمالزاده و قزوینی و تقیزاده، دیدار کرد.او با برخی از آنها آمد و شد و مکاتبه نیز داشت.
تربیت بیشتر اوقات خود را در اروپا به بازدید از کتابخانهها و بررسی نسخههای خطی و چاپی کتابهای شرقی اختصاص داد و در کتابشناسی تبحر یافت. و پس از بازگشت از اروپا، به فعالیتهای سیاسی و فرهنگی خود ادامه داد. در ۱۳۳۹/۱۳۰۰ ش. به ریاست اداره معارف آذربایجان رسید و در این مقام به احیا و تاسیس چند مدرسه و یک کتابخانه و یک قرائتخانه عمومی همت گمارد.
در ۱۳۰۱ ش «مجمع ادب» و مجله ماهانه «گنجینه معارف» را دایر کرد. درمِهر همان سال مدرسه تجارت را درتبریز بنیان نهاد که پس از چندی به مدرسه متوسطه تبدیل شد و طی مدتی که ریاست اداره معارف آذربایجان را عهدهدار بود دبستانها و دبیرستانهای زیادی دایر نمود او تا ۱۳۰۴ ش. در مقام خود باقی ماند و سپس به ریاست فرهنگ گیلان (۱۳۰۵- ۱۳۰۶ ش.) و بلدیه تبریز (۱۳۰۷- ۱۳۰۹ ش.) گمارده شد که در سمت اخیر منشا آبادنیهای بسیار بود.
– سالشمار زندگی مرحوم محمدعلی تربیت –
– ۶ خرداد ۱۲۵۶: ولادت
– ۱۲۶۹: تدریس درمدرسه مظفر
– ۴-۱۲۷۲: معلم طبیعیات آموزشگاه دولتی تبریز
– ۱۲۷۶: تاسیس کتابفروشی تربیت، تاسیس آموزشگاه تربیت.
– ۱۲۷۶- ۱۲۸۱: معلم هیئت، جغرافیا و ادبیات آموزشگاه لقمانیه تبریز.
– ۱۲۷۹: پیریزی انجمن معارف تبریز.
– ۱۲۸۱: تاسیس مجله گنجینه فنون.
– ۱۲۸۳: مسافرت به قفقاز، مسافرت به استانبول، مسافرت به مصر، همکاری با میرزا حسینخان طبیب در انتشار روزنامه کمال.
– ۱۲۸۴: بازگشت به ایران، ازدواج با خواهر تقیزاده.
– ۱۲۷۸: فرار به باکو به همراه حسین آقا پسر میرزا حسنتاجر و تقیزاده، مسافرت به پاریس، مسافرت به انگلیس و اقامت در کمبریج، فهرستنویسی کتب عربی و فارسی کتابخانه کمبریج، مسافرت به استانبول و همکاری در گروه کارکنان ملی ایران و انجمن سعادت.
-۹۰- ۱۲۸۸: بازگشت به ایران و سفر به رشت، نمایندگی مردم تبریز درمجلس.
– ۱۲۹۱: مسافرت به باکو، تاسیس مدرسه اتحاد در باکو.
– ۱۲۹۴: مسافرت به استانبول، تاسیس کتابخانه در استانبول.
– ۱۲۹۷: سخنرانی «مدنیت قدیم ایران و مذهب زرتشت» در جمع ایرانیان مقیم برلین، بازگشت به ایران.
– ۱۳۰۰ – ۱۳۰۴: ریاست اداره معارف آذربایجان، تاسیس کتابخانه تربیت، تاسیس مدرسه متوسطه ارامنه گیمنازیا، تاسیس باغچه اطفال آذربایجان، تاسیس مدرسه ادونتیست آمریکاییان.
-۱۰۳۱: تاسیس مجله گنجینه معارف، راهاندازی مجمع ادب، تاسیس مدرسه تجارت در تبریز، تاسیس مدرسه دخترانه ناموس، تاسیس مدرسه دخترانه دوشیزگان، تاسیس اولین دانشسرای تربیت معلم آذربایجان، راهاندازی مجمع ادب.
– ۱۳۰۲: تاسیس مدرسه حقیقت.
– ۱۳۰۳: تاسیس مدرسه شوری روسیه.
– ۱۳۰۵- ۱۳۰۶: ریاست فرهنگ گیلان.
-۱۳۰۷- ۱۳۰۹: نماینده مردم تبریز در مجلس شورای ملی در دورههای هشتم تا دوازدهم.
– ۲۷ دی ۱۳۱۸: درگذشت.
آثار
از مرحوم تربیت چندین جلد کتاب به چاپ رسیده که البته برخی مانند زادو بوم در بدو امر بهصورت پاورقی در روزنامه گنجینه فنون به چاپ رسیده و بعدها مستقلاً بهصورت کتاب چاپ و انتشار یافته است و همچنین تعداد قابلتوجهی مقاله که در نشریات آن روزگار منتشر شده است، اطلاعات کتابشناختی کتابها و مقالات وی چنین است:
– ۱۲۸۰ ش. زاد و بوم. تبریز: کتابخانه تربیت، ۱۵۸ ص. جیبی.(چاپ سنگی)
-۱۳۰۸ ش. تقویم تربیت. تبریز: کتابخانه ادبیه، ۱۰۴ ص.
– ۱۳۱۴ ش. دانشمندان آذربایجان. تهران: چاپخانه مجلس، ۴۱۶ ص.
– تاریخ مطبوعات ایران.
به نقل از ایبنا؛ دومین مجلد از مجموعه «مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران» در ۴۸ صفحه و قطع پالتویی به همت خانه کتاب و ادبیات ایران به چاپ رسیده است.
