پس از ناآرامیهایی که در تاریخ ۱۸ و ۱۹ دی ماه در کشور رخ داد، خطوط تلفن همراه و اینترنت سراسری قطع و به تدریج، نت ملی جایگزین شد. از سوی دیگر کلیه پیامرسانها قطع و حتی امکان انتقال پیام از طریق پیامک نیز فراهم نبود. به تدریج با عادی شدن شرایط و مشکلاتی که به واسطه قطع اینترنت و پیامرسانها رخ داد و مطالبات عمومی و رسانهها، بامداد شنبه ۲۷ دی پیامکها وصل و کم کم در روزهای ۲۸ و ۲۹ دیماه پیامرسانهای داخلی از جمله بله، سروش پلاس، آی گپ، گپ و ایتا فعال شدند و امکان رد و بدل پیام میسر گردید. همچنین از شامگاه ۲۸ دی، امکان جستجو در گوگل به عنوان موتور جستجوگر پراستفاده در ایران بار دیگر فراهم شد و جیمیل به عنوان دیگر ابراز ارتباطی و ارسال فایل باز شد.
گروه دادهکاوی ایرنا همزمان با این اتفاقات و قطعی اینترنت ملی و فعالشدن نت داخلی، به بررسی هفتگی سروش و واکاوی کانالهای آن در یک هفته اخیر یعنی پرداخته است و عملکرد کمی و کیفی این پیامرسان داخلی فعال و پراستفاده در این بازه زمانی را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده است:
۱. بررسی تعداد محتوا، کاربر و روند تولید محتوا
در بازه زمانی یک هفتهای، ۴۵ هزار و ۴۳۶ محتوا از سوی ۲ هزار و ۲۸۴ کاربر با ۴۲ میلیون بازدید در سروش منتشر شده است. کمترین انتشار محتوا در روز ۲۱ دیماه با ۴۸ پست بوده و بیشترین محتوا، ۲۷ دی ماه با ۱۰ هزار و ۵۹۹ پست در کانالهای سروش پلاس منتشر شده است. دلیل این حجم حداقلی و حداکثری، کندی سرعت نت در روزهای اولیه و رفع شدن مشکل نت داخلی و اعتماد یا کوچ اجباری کاربران به استفاده از این بستر به عنوان جایگزین بسترهای خارجی همچون اینستاگرام، تلگرام و واتساپ مربوط بوده است.
لازم به ذکر است که این تعداد محتوا به طور خاص به پستهای کانالهای سروش مرتبط بوده و فعالیت شخصی کاربران در گروهها مدنظر قرار نگرفته است.
۲. بررسی ابر کلمات و کاربران موثر و فعال
هر چند استفاده از هشتگ در شبکههای اجتماعی چون توئیتر مرسوم و رایج است، اما برای توجه و تمرکز بیشتر کاربران، در پیامرسانها نیز هشتگ مورد بهرهبرداری گردانندگان گروهها و کانالها قرار میگیرد. در کانالهای مورد بررسی، هشتگهای نشان داده شده در گراف زیر پر استفادهتر و پرتکرارتر بوده است:
همچنان که از اندازه کلمات مشخص است، هشتگ روابط عمومی پلیس بیشترین تکرار را در میان هشتگها داشته که به طور مشخص به پیگیری اخبار مربوط به پلیس و حوزه امنیت اشاره دارد و بیانگر این مهم است که سروش، مرجعی برای دریافت اخبار حوزه داخلی و امنیت ملی بوده است.
مبعث دیگر هشتگ پرتکرار این هفته بوده که همزمان با عید مبعث در تاریخ شنبه ۲۷ دی ماه برجسته شده و حضور و توجه کانالهای فعال به این عید مذهبی را در این پیامرسان بیان میکند.
نه به اغتشاش و فتنه آمریکایی سیاسیترین هشتگهای پراستفاده کاربران بوده که در پی اظهارات رهبر انقلاب در روز مبعث در میان کانالهای سروش پرکاربرد شدند.
دیگر هشتگهای برجسته این گراف به سرگرمی و موضوعات روزمره اشاره دارد که میتوان به اخبارتهران، آرامش وحدت، صدای ایران و ایران جان اشاره کرد که ماهیت ملی میهنی داشته و جهت همگرایی و ترویج اتحاد و همدلی استفاده شدهاند.
فعالترین کانالهای سروش در یک هفته قطعی نت بینالمللی به ترتیب کانالهای کانال مهدویت با ۲۷۹۰، نورنیوز با ۱۰۷۹، کیسان مدیا با ۹۷۵، ایران نیوز ۷۵۸، میزان نیوز با ۵۴۶، جماران نیوز با ۴۶۱ پست در هفته بودند. قرار گرفتن رسانههای خبری در این لیست به طور مشخص به اهمیت خبر رسانی در این بستر و این بازه زمانی اشاره دارد.
پربازدیدترین پستهای مربوط به یک هفته گذشته در کانالهای سروش به مواردی چون «تعداد سرمایهگذاری خارجی فعال در بازار سرمایه ایران از ۵۲۰۰ کد سهامداری فراتر رفت» با ۲۹۰ هزار بازدید مربوط میشود که به حوزه اقتصاد و سرمایه گذاری اشاره دارد. «آغاز روند کاهشی قیمت مرغ، تخممرغ و شیر در بازار معاون برنامهریزی جهادکشاورزی» در تاریخ ۲۶ دی دیگر خبر پربازدید در کانالهای سروش بود که ۱۲۱ هزار مشاهده دریافت کرد. چهار پست از رسانه فعال و پرکار در سروش یعنی جماران نیز از دیگر اخبار پربازدید این بستر بودند که به ترتیب این موارد را شامل میشدند: «مردم ونزوئلا به خیابانهای کاراکاس سرازیر شدند»، «شورشی که بدنه اجتماعی و مردمی ندارد ۱۸ دی، چگونه شهر آشوبزده به روال عادی بر میگردد»، «اخبار جدید از بازگشایی دسترسیها در پیامرسانها»، «شایعه دستگیری روحانی و ظریف کذب محض است».
تحلیل نهایی
۱. در بازهٔ قطعی اینترنت بینالمللی، سروش پلاس به عنوان یک پلتفرم داخلی، رشد چشمگیر در تولید محتوا و کاربران داشت. آمارها نشان میدهد انتقال اجباری کاربران از پلتفرمهای خارجی به داخلی، منجر به افزایش فعالیت در سروش شد. بیشترین حجم محتوا در روز ۲۷ دی (۱۰۵۹۹ پست) منتشر شد که همزمان با بازیابی نسبی دسترسیها بود.
۲. هشتگهای پرتکرار (مانند روابط_عمومی_پلیس، نه_به_اغتشاش، فتنه_آمریکایی) نشاندهندهٔ تأکید بر امنیت، مقابله با اعتراضات و گفتمان ضدآمریکایی است. هشتگهای مذهبی (مبعث) و ملی (آرامش، وحدت، ایران) نیز برای تقویت همگرایی و همدلی ملی مورد استفاده قرار گرفتند. کانالهای پربازدید عمدتاً متعلق به رسانههایی مثل جماران، میزان، ایران بودند.
۳. اخبار اقتصادی(سرمایهگذاری خارجی، کاهش قیمت مرغ) و سیاسی (اخبار ونزوئلا، تکذیب شایعات) بیشترین بازدید را داشتند. این موضوع نشان میدهد در شرایط بیثباتی، مسائل اقتصادی و اطمینانبخشی سیاسی برای کاربران اولویت داشته است.
۴. قطعی اینترنت و محدودسازی پیامرسانهای خارجی، منجر به تقویت پلتفرمهای داخلی و افزایش کنترل بر محتوای مبادلهشده شد. محتوای منتشرشده در سروش پلاس عمدتاً همسو با گفتمان رسمی در زمینههای امنیتی، مذهبی و ملی بود. این روند بیانگر استفاده از بحران برای مهاجرت اجباری کاربران به فضای مجازی داخلی و تسهیل نظارت و مدیریت محتوا است. این تحلیل نشان میدهد که دولت در شرایط بحران، با ترکیب محدودسازی دسترسی و ارائهٔ جایگزین داخلی، هم کنترل اطلاعاتی را افزایش داده و هم گفتمان رسمی را از طریق پلتفرمهای داخلی تقویت کرده است. هرچند میزان استقبال نسبت به کل مخاطبان اینترنت در ایران بسیار محدود بوده و باعث نارضایتی شده است.
