در سال ۲۰۲۶، محاسبات سیاسی بین بازیگران اصلی جهانی بهطور قابل توجهی امور بینالمللی را شکل خواهد داد. در این میان کلانروندهایی در حال شکلگیری هستند که به نظر میرسد در سال ۲۰۲۶، سمت و سوی تحولات بینالمللی را به شکلی مؤثر شکل خواهند داد. در این نوشته به طور کلی به این روندها خواهم پرداخت.
۱- عدم اطمینان بالا در سیاستهای تعرفهای ترامپ
اولین روند به سیاست تعرفهای آمریکا مربوط میشود که به نظر میرسد در سال ۲۰۲۶، نشانههایی از ناپایدار شدن را بروز دهد و به برخی چالشهای حقوقی برخورد کند. این چالشهای قانونی و حقوقی ممکن است باعث شوند که عدم قطعیت در سیاستهای تعرفهای آمریکا بیشتر شود و اختلافات بین آمریکا و شرکای تجاریاش در خصوص شرایط معاملات تجاری، همچنان افزایش یابد.
آنطور که در خبرها آمده ظاهراً دیوان عالی آمریکا هم قصد دارد ذیل قانون «اختیارات اقتصادی اضطراری بینالمللی»، بعضی از تعرفههای اعمال شده را در سال ۲۰۲۶ لغو کند. مسلماً کاخ سفید هم بیکار نخواهد نشست و سعی خواهد کرد اختیارات تجاری خودش را در حوزههای دیگر بیشتر کند. اما با فرض اینکه ترامپ بتواند این اختیارات را بهدست آورد باز هم تواناییاش برای اعمال تعرفه محدود خواهد شد.
بنابراین مجبور است به سمت نوعی اولویتبندی در اعمال تعرفهها حرکت کند. حال سوال این است که در این شرایط جدید چه کشورهایی در اولویت تعرفههای ترامپ خواهند بود؟ احتمالاً کشورهایی که ترامپ بیشترین انتقادات تجاری را به آنها وارد کرده هدف اولیه خواهند بود.
مثلاً کشورهای اتحادیه اروپا و کشورهایی نظیر کانادا و مکزیک. اما بهطور کلی صرف نظر از اینکه دیوان عالی چطور حکم بدهد، باز هم ترامپ از تعرفهها به عنوان یک سیاست اجبار علیه کشورها استفاده خواهد کرد. ادامه این سیاست نوعی عدم قطعیت ایجاد میکند و این عدم قطعیت باعث میشود نوعی عدم اطمینان، بهخصوص در بخش تولید آمریکا ایجاد شود و در نتیجه رشد اقتصادی و رقابتپذیری آمریکا کاهش پیدا کند. اگر تعرفهها لغو شوند، باز هم به شکل دیگری آشفتگی ایجاد خواهد شد.
۲- رقابت چین و آمریکا بر سر زنجیرههای تامین
رقابت استراتژیک بین آمریکا و چین و توسعه دیتاسنترها، باعث خواهد شد که عدم اطمینان در زنجیره تأمین بیشتر شود و این عدم اطمینان حتی فراتر از تاثیر تعرفهها هم خواهد بود؛ بهطوری که باعث خواهد شد روند تامین مواد اولیه حیاتی و تراشهها دچار اختلال شدید شود.
چین و آمریکا در اکتبر ۲۰۲۵ توافق کردند که بعضی از کنترلهای صادراتی، اعمال محدودیتها در حوزه فناوری و وضع تعرفههای بالاتر را تا اواسط نوامبر ۲۰۲۵ متوقف کنند اما واقعیت این است که هم چین و هم آمریکا در محدود کردن منافع استراتژیک یکدیگر انگیزه دارند. خصوصاً اینکه فناوریهای هوش مصنوعی مدام در حال تکامل هستند؛ بنابراین این خطر ایجاد میشود که توافق اکتبر ۲۰۲۵، یا از بین برود و یا تمدید نشود.
شکست این توافق باعث محدود شدن صادرات عناصر خاکی کمیاب و محصولات مرتبط با آن از چین به آمریکا خواهد بود و اگر اینطور شود، تولید در آمریکا در صنایع خودروسازی و هوافضا به شدت مختل خواهد شد. البته شکست توافق احتمالاً موقتی خواهد بود و حتی اگر برای مدت کوتاهی شکست بخورد، دوباره تمدید خواهد شد. اما حتی اگر فرض کنیم که توافق تجاری آمریکا و چین قرار است از بین نرود، باز هم روند صدور مجوزهای صادرات عناصر خاکی کمیاب از چین به آمریکا خیلی کُند خواهد شد.
گزینهای که آمریکا پیش روی خود دارد این است که به جای تامین این عناصر از چین، سراغ منابع جایگزین برود. اما واقعیت است که منابع جایگزین آنقدر ظرفیت ندارند که بتوانند در حد و اندازه چین، نیاز آمریکا را برطرف کنند. یکی از حوزههایی که میتواند مشکلات زیادی برای شرکتها و دولتها ایجاد کند، حوزه تراشههای حافظه است. در سال ۲۰۲۶ به طور حتم تقاضا برای این تراشهها در سراسر جهان زیاد خواهد شد.
زیرا کشورها برای توسعه بخش هوش مصنوعی به این تراشهها نیاز خواهند داشت. این افزایش تقاضا میتواند فشار زیادی روی زنجیره تامین این تراشهها ایجاد کند. بنابراین باید انتظار داشت که در سال ۲۰۲۶ شاهد کمبود تراشههای نیمهرسانا باشیم؛ درست شبیه به کمبودی که در دوران پاندمی کرونا اتفاق افتاد. در آن زمان، کمبود این تراشهها، صنایع، به خصوص صنعت خودروسازی را به شدت تضعیف کرد.
۳- حباب هوش مصنوعی
به طور حتم سال ۲۰۲۶ سال سرمایهگذاری زیادتر روی هوش مصنوعی خواهد بود. ترکیدن حباب هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۶ بعید است اما خطر ترکیدن این حباب به مراتب بیشتر و بیشتر خواهد شد. به این دلیل که توسعه صنعت هوش مصنوعی، به خاطر اثرات منفی زیست محیطیای که دارد و بیکاری زیادی که ایجاد میکند و به دلیل بیشتر شدن رقابت آمریکا و چین، با مشکل مواجه خواهد شد. به طور حتم در سال ۲۰۲۶، ارزش شرکتهای هوش مصنوعی بیشتر خواهد شد اما نباید انتظار زیادی از سودآوری این شرکتها داشت.
همین مسئله این نگرانی را ایجاد میکند که هوش مصنوعی و یا بخش زیرساخت دیتاسنترها به سمت ترکیدن حباب حرکت کنند و اگر یکی از این حبابها بترکد، طبیعتاً در ابتدا در بخش هوش مصنوعی تبعاتش احساس میشود و بسیاری از شرکتهای هوش مصنوعی ممکن است ورشکست شوند. شرکتهایی که دیتاسنتر دارند و نیمهرساناهایی تولید میکنند که چرخ هوش مصنوعی را میگرداند نیز در مرحله بعد، تاثیر ترکیدن این حباب را احساس خواهند کرد. با این حال بعید است ترکیدن این حباب یک وضعیت آبشاری و سقوط آزاد ایجاد کند.
ممکن است رونق بیش از حد هوش مصنوعی باعث ترکیدن حباب نشود اما احتمالاً واکنشها علیه هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۶ بیشتر خواهد شد. مهمترین عامل، نرخ بالای بیکاری است که هوش مصنوعی ایجاد میکند و افکار عمومی نگران خواهند شد. بنابراین باید انتظار داشت که اتحادیههای کارگری و سندیکاها در همه مذاکراتشان با کارفرماها درباره هوش مصنوعی صحبت کنند.
نکته بعدی که بسیار مهم است این است که احتمالاً چین در سال ۲۰۲۶ به شکلی خیلی آشکار عقبماندگیاش را از آمریکا در حوزه هوش مصنوعی جبران خواهد کرد. چون خیلی از مدلهای چینی هوش مصنوعی، بهصرفهتر هستند و عملکردشان هم نزدیک به نمونههای آمریکایی است. پیشرفت چین طبیعتاً آمریکا و اروپا را نگران خواهد کرد؛ چراکه شرکتهای اروپایی و آمریکایی ممکن است به دلایلی که بالاتر ذکر شد، به استفاده از نمونههای چینی هوشمصنوعی روی آورند.
۴- افزایش فعالیت نظامی آمریکا در نیمکره غربی
عملیات نظامی آمریکا برای مبارزه با قاچاق مواد مخدر در سال ۲۰۲۶ بیشتر و بیشتر خواهد شد. ممکن است آمریکا به برخی از زیرساختهای نظامی در ونزوئلا حمله کند. عملیات عجیب و غریب آمریکا برای ربودن نیکولاس مادورو، رئیسجمهوری ونزوئلا باعث نخواهد شد که فشار آمریکا بر ونزوئلا متوقف شود. آمریکا ممکن است حملات هوایی علیه قاچاق مواد مخدر یا زیرساختهای نظامی در خاک ونزوئلا، مثل اردوگاههای کارتلها، باندهای فرودگاهها، بنادر، انبارها و پایگاهها را ادامه دهد.
جدای از ونزوئلا، احتمالاً آمریکا سراغ کارتلهای دیگر در مکزیک و کلمبیا هم خواهد رفت. در ابتدا آمریکا سعی خواهد کرد حمله به کارتلها را با هماهنگی دولتهای کلمبیا و مکزیک انجام دهد. اگر آمریکا بخواهد در مکزیک به صورت یکجانبه کارتلها را هدف بگیرد مسلماً روابط مکزیک و آمریکا مختل خواهد شد و ممکن است مذاکرات تجاری مکزیک و آمریکا دچار فروپاشی شود. در کلمبیا هم در ماه آگوست قرار است انتخابات برگزار شود. اگر نامزد راستگراها در این انتخابات پیروز شود احتمالاً کلمبیا به آمریکا نزدیکتر خواهد شد، در نتیجه همکاری نظامی با آمریکا بیشتر خواهد شد.
۵- حرکت اسرائیل به سمت دستاوردهای استراتژیک
در سال ۲۰۲۶ احتمالاً اسرائیل تلاش خواهد کرد جنگی که از سال ۲۰۲۳ آغاز کرده را با محقق کردن دستاوردهایی استراتژیک به سرانجام ملموسی برساند. علاوه بر این، اسرائیل تا قبل از انتخابات سال ۲۰۲۶، احتمالاً مجبور است بین دو گزینه فرسایش توان نظامی و تابآوری اجتماعی و تشدید تنش در غزه و لبنان و ایران رفتوآمد کند. هدف اسرائیل در سال ۲۰۲۶ این خواهد بود که حماس را به خلع سلاح و خروج از غزه وادار کند، حزبالله را مجبور به خلع سلاح کند و ایران را مجبور کند تا به پذیرش تشکیل توافق هستهای که مورد نظر اسرائیل است تن بدهد.
پیگیری مجموعه این اهداف، یعنی خطر شروع شدن جنگهای بزرگ در منطقه. نتانیاهو، دنبال یک پیروزی نظامی بزرگ است تا بتواند یک دور دیگر از حضور خود را در قدرت تضمین کند. بنابراین به احتمال زیاد فشار نظامی روی حماس، حزبالله و گاهی اوقات ایران را حفظ خواهد کرد.
در این راستا، این احتمال وجود دارد که اسرائیل در اواخر زمستان و یا اوایل بهار، دست به یک اقدام نظامی دیگر علیه ایران بزند. در مورد غزه حملات زمینی محدود و ایجاد محدودیت در کمکرسانی به مردم غزه و ایجاد اختلال در روند بازسازی غزه همچنان ادامه خواهد داشت. اسرائیل برای اجرای این استراتژی به کمکهای دیپلماتیک و نظامی مداوم آمریکا، نیاز خواهد داشت.
این احتمال وجود دارد که اسرائیل برای تضعیف تواناییهای دشمانش، کمپینهای نظامی کوتاه و بزرگ به راه بیاندازد. تجدید قوای ایران و حزبالله اسرائیل را نگران میکند و همین مسئله میتواند بهانهای باشد برای اینکه اسرائیل خطر شروع شدن جنگهای بزرگ را بپذیرد و وارد درگیری زمینی در لبنان و جنگ هوایی و موشکی با ایران شود.
اگر این اتفاق رخ دهد، حوثیهای یمن هم حمله به کشتیها در دریای سرخ و حمله به خاک اسرائیل را دوباره شروع خواهند کرد و ایران هم ممکن است علیه بعضی کشورهای عربی حامی آمریکا، اقدام کند. اگر نتانیاهو در انتخابات شکست بخورد، دولت جدید اسرائیل در ابتدا همان استراتژی نتانیاهو را ادامه خواهد داد اما به تدریج سعی خواهد کرد رویکردی کمتر جنگطلبانه و نظامی را در پیش بگیرد. بنابراین شیب تنش بین اسرائیل با حماس و حزبالله و ایران کمتر خواهد شد.
۶- جنگ تجاری چین و آمریکا
آتشبس تجاری بین آمریکا و چین پابرجا خواهد ماند اما معناش این نیست که تنشی وجود نخواهد داشت. مسلماً تنش هم خواهد بود اما مختصر و کنترلشده. همچنان دو طرف در سال ۲۰۲۶ نخواهند توانست به توافقی جامع و پایدار برسند. ضمن اینکه تنش شدید در خصوص تایوان هم بعید است رخ دهد.
توافق موقت آمریکا و چین برای مهار تعرفهها و کنترل صادرات، باقی خواهد ماند. ترامپ هم قرار است اوایل آوریل به پکن سفر کند. البته ما شاهد دورههای ماهانه تشدید تنش و بعد، کاهش تنش خواهیم بود. دلیلش محدودیتهای جدید وضعشده برای حوزه فناوری آمریکا و کنترلهای صادراتی چین است.
این محدودیتها به خصوص درباره صادرات عناصر کمیاب خاکی، آمریکاییها را عصبانی خواهد کرد. البته در خصوص تراشهها، باتریهای لیتیومی و مواد اولیه دارویی هم تنشهایی خواهیم دید. انتخابات میاندورهای آمریکا احتمالاً باعث میشود ترامپ اندکی درگیری تجاری صنعتی و کشاورزی با چین را کمتر بکند. بعد از انتخابات، ترامپ دوباره به همان سیاست اعمال تعرفهها و محدودیت برای فناوریهای چینی بازخواهد گشت. هدف این است که چین وادار به توافق جامع شود اما چین مسلماً واکنش نشان خواهد داد.
۷- آینده
اتحادیه اروپا
اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۶ تلاش بیشتری خواهد کرد تا وابستگیاش را به منابع انرژی روسیه و مواد معدنی چین کمتر کند و در عین حال آماده خواهد شد تا بدون حمایت آمریکا به صورت یکجانبه از اوکراین حمایت کند. البته اگر اروپا چنین سیاستی را در پیش بگیرد با تهدید روسیه مواجه خواهد شد و در مقابل اروپا هم به سمت تسلیحاتی شدن و ادغام استراتژیهای دفاعی حرکت خواهد کرد.
نکته بعدی این است که احتمالاً اتحادیه اروپا به سمت تصویب توافقنامههای تجاری با آمریکا حرکت خواهد کرد اما این کار بههیچوجه آسان نیست. چراکه بهطور حتم مفاد این توافقنامه در پارلمان اروپا با مشکل مواجه خواهد شد و احتمالاً برخی کشورها در مفاد این توافق اصلاحیه خواهند زد. علاوه بر این، تهدید وضع تعرفه از سوی ترامپ نیز موجب خواهد شد تا چنین توافقی به سمت فروپاشی حرکت کند.
اگر این اتفاق رخ دهد، تعرفههای آمریکا بیشتر خواهد شد و عدم قعطیت تجاری و اقتصادی در اروپا نیز افزایش خواهد یافت اروپا حمایت نظامی و مالی از اوکراین را ادامه خواهد داد و در مقابل هر توافقی که حاکمیت، امنیت و ثبات بلندمدت اوکراین را تهدید کند خواهد ایستاد و حداقل به طور موقت در صورت قطع حمایت آمریکا از اوکراین، از اوکراین حمایت خواهد کرد.
۸- روسیه و اوکراین
در سال ۲۰۲۶، احتمال ایجاد یک توافق شکننده و اولیه بین روسیه و اوکراین وجود دارد. دولت ترامپ فشار سیاسی روی اوکراین و روسیه را حفظ خواهد کرد اما در هر صورت روسیه همچنان سرسختی خواهد کرد و اوکراین هم حاضر نخواهد شد امتیازات سرزمینی به روسیه بدهد. بنابراین آمریکا مجبور خواهد شد فشار را بیشتر کند.
در نتیجه باید منتظر تحریمهای بیشتر علیه روسیه باشیم تا کمکهای بیشتر به اوکراین؛ یا قطع حمایت اطلاعاتی و نظامی از اوکراین. روسیه همچنان سعی خواهد کرد تعامل دیپلماتیک با آمریکا را حفظ کند و در عین حال حملاتش به دونباس و زاپرویژیا را ادامه دهد. روسیه در ماه سپتامبر سال ۲۰۲۶، انتخابات پارلمانی در پیش دارد بنابراین بعید است که تا آن موقع فراخوان بزرگی برای خدمت سربازی بدهد. اما ممکن است بیشتر از نیروی ذخیره استفاده کند. با این حال بعید است روسها بتوانند در سال ۲۰۲۶، پیروزی مهمی علیه اوکراین بهدست بیاورند.
به این دلیل که اوکراین از استراتژی پهپادی خوب استفاده میکند و اروپاییها هم کمکهای نظامی به اوکراین را ادامه خواهند داد. حالا در این وضعیت اگر روسها به این نتیجه برسند که رسیدن به توافق با دولت ترامپ قبل از ورود دموکراتها به کنگره به واسطه انتخابات میاندورهای، فرصت خوبی است تا همین دستاوردهای سرزمینی که بهدست آوردهاند را تثبیت کنند و تحریمها را از سر خود باز کنند، ممکن است روسیه جدیتر به توافق فکر کند. اما اگر روسیه تشخیص دهد که درگیری طولانیمدت برای ثبات کرملین ضروری است، یا اگر حمایت اروپا از اوکراین نتواند نیازهای اوکراین را برآورده کند، تلاشهای دیپلماتیک از بین خواهد رفت و جنگ فرسایشی در سال ۲۰۲۶ ادامه پیدا خواهد کرد.
۹- تنشها بین پاکستان و هند
بیاعتمادی بین پاکستان و هند پس از درگیریهای ماه مه سال ۲۰۲۵ و تعلیق توافق آبی دو کشور بر سر سهم آب رودخانه سند، خطراتی را ایجاد کرده که به این زودی از بین نخواهند رفت؛ بنابراین این خطر وجود دارد که در سال ۲۰۲۶، تنشها و درگیریهای دوجانبه بین دو کشور دوباره آغاز شوند. بیاعتمادی بین پاکستان و هند همچنان بالا خواهد ماند، زیرا هند احتمالاً به عدم پایبندی خود به توافق آب سند ادامه میدهد و دو طرف یکدیگر را به حمایت از گروههای شبهنظامی متهم میکنند. پس از درگیری ماه مه ۲۰۲۵، پاکستان و هند تلاش کردند از شعلهور شدن مجدد درگیریها جلوگیری کنند.
با این حال، پاکستان و حداقل کشمیر تحت کنترل هند همچنان با حملات شبهنظامیان مواجه خواهند بود، و این موارد در کنار سوءظن اسلامآباد مبنی بر سوءاستفاده هند از تعلیق توافقنامه توزیع آب، خطر از سرگیری تنشها و شعلهور شدن مجدد درگیریها را افزایش میدهد.
پاکستان هنوز با اختلال عمدهای در جریان آب مواجه نشده است، اما اتکای این کشور به آب رود سند برای آبیاری، کشاورزی و صنعت برق آبی، موجب خواهد شد در سال ۲۰۲۶، بحران بیآبی در پاکستان تشدید شود. احداث هرگونه سد اضافی، انحراف آب یا عدم ارائه اطلاعات رودخانهها توسط هند، کشاورزی و امنیت آبی پاکستان را بیشتر تحت فشار قرار میدهد و چالشهای اقتصادی را تشدید میکند. /هم میهن
